Axîn Amed
Salvegera şehadeta şehîda me ya mezin Heval Bêrîtan ku dê di 25’ê Cotmeha 2026’an de 34 saliya xwe temam bike û bikeve 35 saliya xwe de, ji bo me hevalên jin bi hişmendî û wateyek hîn xurttir tê pêşwazîkirin.
Artêşa jinên azad ku 34 saliya xwe temam kiriye û di salvegera şehadeta Heval Bêrîtan de bi hêz û hişmendiya ku bi şehadeta wê di xalên dîrokî yên werçerxê de hatiye afirandin, 'çima' şerkirinê xurt dike, şêwe û wateya şer diguherîne ve tê bîranîn. Îradeya di şehadeta Heval Bêrîtan de eşkere kir ku jin divê ne tenê hêzek di nav artêşa giştî de bimînin. Îradeya azad a ku bi hişmendiya jiyanek azad di jinan de derketiye holê, têkoşîna bêhempa ya artêşa jinan ve hatiye diyar kirin. Salvegera şehadeta Heval Bêrîtan di heman demê de bingeha artêşa jinan hate danîn. Wate û nirxa ku ji hêla Rêbertiyê ve ji şehadetê re hatiye dayîn, di hin pêvajoyên krîtîk de, bi taybetî di şehadeta şehîdên me yên pêşeng de, bûye sedema pêşketinên dîrokî. Mîratiya ku şehîd hîştiye bi awa û dema şehadeta wan de, Rêbertiya me bi guhertina qûnaxên dîrokî ve pêşwazî dike. Bi heman bîrdoziyê ve şehadeta Heval Bêrîtan ji hêla Rêber APO ve vegeriya hêza îrade û rêxistinkirina jinên azad. Bi avabûna artêşa jinên azad ve azadiya jinan hatiye misoger kirin.
Ji ber vê yekê, ji bo me, bîranîna şehîd bi pîrozbahiyên xwedî nirxek exlaqî ya bilind re tê pêşwazîkirin ku pêkhatin û destpêkên nû temsîl dike, wate û mîrateya jiyan pejirandinê ya şehîdbûnê nîşan dide. Her çend em şehadeta Heval Bêrîtan her sal bi bîr tînin jî, em artêşa jinan pîroz dikin ku mîrateya wê veguheriye bilindkirina têkoşînê. Wekî ku tê zanîn, hebûna şer û artêşên ku wî dimeşînin, bi dîroka xwe ya 5000 salî, weke amûrek ji bo berfirehkirina qadên serdestiya mêran hatiye saz kirin. Di serdemeke dîrokî ya dirêj de, zîhniyeta şer û leşkerî ji bo belavkirina îdeolojiya serdestiya mêran hatiye bikar anîn û hîn jî tê bikar anîn. Wêraniya ku ev îdeolojî li çar aliyê cîhanê çêdike, heman bandora wêraniya ku li ser jiyana jin û zarokan çêdike, heye. Gelek caran tê gotin ku jin û zarok di şeran de herî zêde bandor dibin, zirarê dibînin û tên kuştin. Belê, ev rast e; jin û zarok herî zêde cefayê dikişînin. Ji ber ku ew beşek ji civakê ne û ji ber ku civak bi xwezayê, eko_sîstema erdê ve girêdayî ye, dema ku erd tê wêrankirin, ne tenê jin û zarok ji şeran bandor dibin; cîhana jiyana hemû zindiyan tê wêrankirin û talankirin. Dema ku li ser avahiyên leşkerî û şer tê nîqaşkirin, pêdiviye ku mirov bizanibe ew çi celeb şer e, şerê kê ye, li dijî kê tê kirin, di şer de armanc çiye û tê xwestin ku çi zîhniyet were avakirin.? Têkoşîna azadiya Kurd û têkoşîna rizgariya jinan a ku di nav wê de pêş ket, li ser şer, çawa û çima tê meşandin ji kesayetiya sosyalîst û hesasiyeta mirovî ya bilind a serokatiyê fêr bû. Têkoşîna afirandina xeteke xweparastinê ya rewa li dijî polîtîkayên homojenîzekirinê yên îdeolojiyên dewletê yên serdest ên ku jin û mirovahiyê kole kirine, di bersiva paşguhkirinê de pêş ket. Ev şer, her çend hişyarî û têgihîştinê pêş xistibe jî, berjewendiyên yekdestdarên desthilatdariya çavbirçî yên ku ji hêla bîrdoziya neteweperest a li pişt şeran ve têne xurt kirin jî eşkere kiriye. Bîrdoziya sosyalîst a têkoşîna rizgariyê ku hişyariya azadî, wekhevî û cudahiyan pêş dixe, beşdariya jinan misoger kiriye û mafê wan ê axaftin, tevger û biryardanê li ser jiyana xwe bi rêya leşkerîkirinê xurt kiriye. Şer û nirxandinek leşkerî ku van rastiyan fêm dike dizane çima divê şer bike. Têkoşîna rizgariya Kurd, dema ku ji bo azadiya civatek îstismarkirî û marjînalîzekirî şer dike, li ser têgihîştina ku rizgariya jinan gava yekeme ber bi rizgariya civaka Kurd û hemû civakan ve têkoşînek jî daye meşandin. Pêşxistina hişmendiya dîrokî û azadîxwaz a jinan û beşdariya wan di vê têkoşîna rizgariyê de, gihîştina îdeolojîk a kesên ku şer afirandine teng kiriye. Çawa ku rêxistina parastina jinan li ser bingeha felsefeya jiyana azade, hêza xwe ji rastiya ku jin bingeha civakê ne digire, îro ew bûye hêzek ji bo parastina civakê.
Hevrê Bêrîtan, weke endameke tevgera jinên Kurd a ji Besê’yan, Zarîfe’yan, Leylayan, Xaniman, Rahimyan û Azîmeyan, di Şerê Başûr ê 1992’an de kevneşopiya berxwedanê ya têkoşîna xwenasînê ya vê rêzê temsîl kir. Rêber APO got, "Çalakiya Bêrîtan, di eslê xwe de, kiryarek xwenasînê ye bi vê yekê re jî bandorek watedar afirandiye û şopa xwe hiştiye." Şerê Başûr ê 1992’an di dîroka têkoşîna PKKê de serdemek girîng e. Di van salan de, dema ku Dîwarê Berlînê hilweşiyabû, Şerê Kendavê qewimîbû, Yekîtiya Sovyetê hilweşiyabû û Rojhilata Navîn ji nû ve dihat sêwirandin, dewleta Tirk û hikûmeta wê demê, li gel hêzên navdewletî û hevkarên wan, di sala 1992’an de bi armanca tasfiyekirina PKKê û hêza şoreşger a sosyalîst a ku ew temsîl dikir, êrîşek tevahî dan destpêkirin. Bi vî rengî, Hevrê Bêrîtan di Şerê Başûr ê 1992’an de, helwest û eslê ku jin di vê axê de nîşan da, klûba ku li ser bingeha kastê mêran serdest bû çanda xwedawenda dayikê tepeser dikir û her tim vediguherî qada şer, bi helwesta bi rûmet a vejîna jinan hate meşandin û ew teslîmî hêzên hevkar nebûn. Helwesta jina azad ku ji rastî û felsefeya Rêbertiyê wergirtibû, xwe di şehadetê de nîşan da û hilbijartina ku wê bi vî rengî nîşanda, bi xurtkirina îradeya azad a jinan pêş ket. Gerîlayên jin ên YJA-STAR, hêza domdar a çanda jiyana azad, bi hêza xwe ya fermandariyê ya pêşeng fêr bûn ka mirov çawa şer dike û hilbijartina hişmend çawa jiyanê diafirîne. Xwedawend Zîlan, bi rêbertiya xwe ya taktîkî, hişmendiya xwe ya jinan temsîl dike û ev bingeha xurt a kombûna leşkerîbûna jinan e ku îro bi YJA-STAR gihîştiye roja îro. Rastiya ku jin ji hişmendiya xwe hatin bêparkirin û jin ji vê yekê haydar bûn û hewldana berdewam û domdar a jinan ji bo ku bibin yên xwe bi saya salên dirêj ên têkoşînê ve em gihîştin roja îro.
Careke din, bi saya hewldanên mezin ên Rêbertiya me, mîsyona pêşeng a ku ji jinan re di civaka Kurd de hatiye destnîşankirin, roja îro tê dîtin. Di avakirina roja îro de, bingehên hişmendiyê ku ji ezmûn û dersên tevlîhev ên rabirdûyê pêk tên, li ser stûnên zexm disekinin. Du ji van stûnan partiya jinane ku bi îradeya xwe ya ji hişmendiya leşkerîkirin û rêxistinbûnê ya ku ji hêla jinan ve di şer de hatî bidestxistin hatiye şekilkirin. Saziyên Partî û artêşê ku jin bi rengek bêhempa têne rêxistin kirin, zîhniyeta xwe li ser îdeolojiya rizgariya jinan ava kirine. Di demekê de ku jin ji hemû saziyên civakê hatine paşguh kirin û dûrxistin, hatine kêm kirin û tenê bi saziya malbatê ve girêdayî ne, têkoşîna ji bo sazûmankirina jinan, bi taybetî li Rojhilata Navîn hêzdar dike û bilind dike, li ser bingehek îdeolojîk e. Avahiya derûnî ya li dora jinan ku wekî mirovên netemam û nebaş têne dîtin, êdî domdar nîne. Di vê wateyê de, jinan bawerî û îradeya xwe bi dest xistine ku ne tenê hevkar bin, lê di heman demê de hêza sereke ya avakirina civakê, li ser bingeha perspektîfek îdeolojîk, bibin. Bi xwendinek rast a dîrokê ku ji paradîgmaya serokatiyê hatiye wergirtin, ew ketine rêya avakirina civakek demokratîk a li ser bingeha zîhniyetek jiyana hevpar. Têkoşîna azadiya Kurd ku bi lêkolîn û xwendinek rast a dîroka civakî ya dirêj ve tê meşandin û têkoşîna azadiya jinan a ku di nav wê de pêşketiye, bîranînek dîrokî ya nêzîk jiyan kiriye. Ev bîra dîrokî ew dîroke ku zanîn, ezmûn û têkoşînên dijwar ên her yek ji me beşdar bûye hatine berhevkirin, berdewam têne nivîsandin. Jinên ku teslîmbûnê qebûl nekirin, yên ku xwe ji zinaran avêtin, yên ku rê li ber astengiyên taktîkî vekirin, yên ku dizanibûn ku azadî agire û azadiyê bi agir ronî kirin, yên ku fêr bûn ku bi şert û mercên xwezayî yên dijwar re mijûl bibin û yên ku edaletê li çeka di destên xwe de digirin kirin, êdî dê nikaribin ji hêla tu zîhniyet û avahiya dewletê ya serdestiya mêran ve wekî qels, bêhêz û kêmasî werin pênase kirin. Tevgera jinên Kurd li ser bingehek xurt dimeşe ji ber ku ew xwediyê mîrateya şehîdane ku ji hêla bîrdoziya Rêbertiyê ve hatiye şekildan.
