Beşa 6’emîn

Serdema Rahîp-Qralan

Pênaseyên Serokatiyê yên têkildarî Rahîp-Qralan wiha ne: Xwedawend ew hêzin ku ji bo avakirina cihekî xizmet dikin; ji bo xizmeta Rahîp-Qralan, bajarekî nû û oleke nû pêwîstin.

Rahîp nûneriya îdeolojiya yekem dike. Îdeolojî bi rêya hêza ramanan derdikeve holê. Îbrahîm di rêya hizir û ramanan de diyardeya olê pêş xist. Muhemmed jî bi heman awayî bi bikaranîna ramanên xwe tevgeriya. Mûsa, dema çû Çiyayê Sînayê, deh rojan xwe vekişand xelwetê, raman pêş xistin û kete rewşeke hûrbûna îdeolojîk a kûr. Di encama vê hûrbûnê de, wî Deh Fermanên Xwedê li ser gel ferz kirin. Qralê mezin bi avakirina baweriyeke yekxwedayî, piştrast kir ku civak bi vê olê bawer bike. Ji ber ku civakê bawerî anîbû, ket bin bandora vê pergala nû; lê belê, beşek ji civakê ev yek red kir. Dema em vê yekê bi roja me ya îro re didin ber hev, em dibînin ku civak bi dilxwazî xizmeta olê dike û diçe Hecê; pergala heyî bi vî awayî hate avakirin. Civak vê yekê ji bo armancên xêrxwaziyê dike, bêyî ku haya wê ji hîleyên Rahîp an jî ji cewhera pergal û nîzama avakirî hebe. Em ji vê însiyatîfê re ango ji vê hêza hilberîna ramanan re dibêjin "îdeolojiya yekem". Di vê çarçoveyê de, Rahîp kapîtalîstê yekem û aborînasê yekem e. Sedemên rola wî ya wekî aborînasê yekem baş têne zanîn: bi hesabkirina berhemên ku bi keda kolektîf a civakê hatine bidestxistin, wî berhemeke zêde (artêmaş) afirand. Rahîp patronê yekem e; ew kedê rê dixe û birêve dibe û binesaziya pêwîst amade dike. Ew her wiha endezyarê yekem ê civakê ye; ew civakê weke tiştekî bazirganiyê (malekê) rêdixe û sêwirandina wê dike. Ew mîmarê yekem ê bajarvaniyê ye. Rahîp weke mînaka pêşîn a pêxember tevdigere; bi wergirtina rûyê pêxembertiyê, wî civak xapand û got: "Min peyva Xwedê ji we re anî; bi gotinên min bawer bikin û xizmeta min bikin, ji ber yê ku xizmeta min dike, xizmeta Xwedê dike ku ez nûneriya wî dikim." Wekî din, ew axayê yekeme ku civakê weke koleyên bindest ji bo berjewendiya xwe bi kar tîne. Rahîp, wekî bazirganê yekem, bi destxistina berhema zêde ya destpêkê ango berhema keda gel dest bi bazirganiyê dike. Bazirganî destpêka aboriya pereyan e.

Sîstema Rahîpiyê cihê xwe da sîstema emperyal. Mekanîzmaya sîstema baviksalar a îro, li ser bingeha wê nîzama ku ji aliyê Rahîp ve hatibû danîn, xwe didomîne. Rêbertî ev sîstem wekî "zika Dewletê" bi nav kiriye, ji ber ku dewlet piştî pêvajoya bajarbûnê derket holê. Gelo em dikarin bi çi awayî bajarên xwe ku niha di bin bandora nîzama heyî de ne ji bandora vê sîstema kapîtalîst rizgar bikin? Divê em rêyekê ji bo avakirina alternatîfekê bibînin. Pêwîste em bigihîjin wê hizrê ku mekanîzmaya ji aliyê Rahîp ve hatiye danîn berovajî bikin, ji ber ku sîstema heyî di çerxeke dijberî îdeolojiya me de kar dike. Rêbertî balê dikişîne ser wê wêraniyê ku li erdnîgariya Mezopotamyayê hatiye kirin û destnîşan dike ka gelê me çawa neçar dimîne ku mîna koleyan di kargehan de bixebite ango karên kêmqîmet û giran tenê ji bo bidestxistina nanê rojane pêk bîne. Wî hêrs û dilgiraniya xwe ya kûr anî ziman û diyar kir ku wî bi zehmetî karîbû hêrsa xwe ragire dema ku nûçeyên qezayên trafîkê yên têkildarî karkerên rojane bihîst û rewşa dijwar a jinên ku di kasayên traktoran de dihatin veguhestin dît. Rewşa jinan ku berê xwediyê statuya Xwedawenda Dayik bûn û ya civakê ku divê demokratîk be bi rastî cihê xemgîniyê ye. Di vê çarçoveyê de, divê mirov bipirse: gelo ev ax ango hêlîna mirovahiyê, axa Kurdistan û Mezopotamyayê çawa ewqas bêpar man? Gelo mirovahî ya ku berê bi vîna xwe ya azad dijiya, çawa bû tiştekî bazirganiyê û kole? Dewlemendiya ax û erdnîgariya me diyar e; em dikarin hemû pêdiviyên xwe di nava gundên xwe de peyda bikin. Em dikarin jiyana xwe bi awayekî azad bi keda xwe û xwêdana eniya xwe di rewşeke herî saxlem, aştiyane û bextewar de bidomînin, bêyî ku tu pêdiviya me bi sîstema desthilatdariya dewletê hebe. Nexweşiyên modern ên ku ji ber çalakiyên mirovan derketine holê bi taybetî penceşêr bûne derd û belaya van bajaran.

Bajarên ku di eslê xwe de wekî malzarok hatibûn avakirin, bi demê re veguherîn dewletan. Îro, ew bûne Dewlet-Netewe; saziyek ku tevahiya civakê di bin kontrola xwe ya zordar de digire. Ew civaka heyî qebûl nake; rêzê li baweriyên wê nagire; ziman, çand an nasnameyên wê nas nake. Di bingeh de, ew civakbûnê bi xwe red dike û li şûna wê, ferdperestiyê dixe pêş. Pergala Dewlet-Netewe ya heyî bi vî awayî hebûna xwe didomîne. Ew profîla mirovî ya ku ji hêla vê pergalê ve hatiye afirandin, niha xwezayê dixwe û zirarê dide wê. Ew ji axê qut bûye ji yekparçeyî, pîrozî û yekîtiya axê. Bi kurtasî, ew ji cewhera xwe qut bûye û xwe ji pêwendiya xwe ya ekolojîk a bi jîngehê re dûr xistiye. Bêguman, sedemên vê dûrketin û têkçûnê hene, sedemên ku em dikarin li ser wan nîqaş bikin.

Derbarê nîqaşên li ser wê sîstema ku ji aliyê Rahîp-Qral ve hatiye avakirin de, eger em bixwazin sîstema heyî pênase bikin, ew sîstemeke ku bi mebestên xerab tê birêvebirin. Derketina holê ya kesayetiya Rahîp, nîşana nêzîkatiyeke dijî-civakî ye. Ev pêvajo bi giranî têkildarî avakirina kesayetiyê bû, pêşî Rahîp hat afirandin, piştre jî xwedawend û bi vê yekê re, nakokiyeke hundirîn destpê kir. Eger em sîstema dewleta modern wekî mînak bigirin, dewletek û serokekî wê heye. Ew serok çi serokkomar be çi jî serokê dewletê bi berdewamî di nava pêşbazî û nakokiyan de ye, hem di hundirê xwe de û hem jî li hemberî dewletên din. Armanca wan a sereke ew e ku civak û sîstema heyî di bin kontrola xwe de bihêlin. Her ku min ev raman lêkolîn dikirin, bala min a li ser vê mijarê kûrtir dibû. Dewlet her wiha ziyaneke mezin dide xwezayê; wêraniya ku hem li hemberî civakê û hem jî li hemberî gerdûnê tê kirin, bi zelalî tê dîtin. Divê em li rêyên têkoşîna li dijî vê sîstemê bigerin. Kesên ku di hawîrdora gund de mezin bûne, dibe ku vê yekê baştir fêm bikin, ji ber ku taybetmendiya xwezayî ya jiyana gund û têkiliya wê ya dorhêlî bi xwezayê û civakê re, baş tê zanîn. Bi ya min, ez hem di hawîrdora gund û hem jî ya bajêr de mezin bûm. Me gelek caran hewl da ku em wê şêwaza jiyana gund a xwezayî û kedkar li bajêr bidomînin, lê ew hewldan bêguman têrê nedikirin. Piştî ku em hatin bajêr, em bi sîstemeke nû û civakeke nû re rûbirû man. Me xwe mecbûr hîs kir ku em xwe li gorî vê sîstema ku ji aliyê dewletê ve hatiye avakirin biguncînin, lê vegera gund tê wateya vegera li wê şêwaza jiyana xwezayî. Her wiha dixwazim behsa xaleke din bikim: her çend jin li gundan xwedî cihekî bi rûmet bin jî, li bajêr wekî tiştekî bazirganiyê têne dîtin. Ez dikarim dayika xwe wekî mînak nîşan bidim. Piştî ku ew çû ser dilovaniya xwe, mirovan digot: "Eger di wê malê de jin tune be, ew êdî ne cihekî guncav ê jiyanê ye; ew mal hatiye nifir-kirin." Ji vê yekê ez wê encamê derdixînim ku di nava civakê de, jin wekî kesayetiyeke pîroz tê dîtin û rêzgirtin.

Dema em sîstema Rahîpiyê dinirxînin, em dibînin ku ew heta roja me ya îro berdewam kiriye. Em dibînin ku wê bi hîle û jêhatîbûneke mezin hebûna xwe hem di warê mekan û hem jî di warê demê de parastiye. Lê belê, tevî vê berdewamiyê, mirov çi bi awayekî hişmendî be çi jî bêhişmendî ji cudahiya di navbera civaka xwezayî û sîstema şaristaniyê de agahdar dimînin. Paşxaneya malbata min bixwe jî wiha ye ku beriya ji aliyê dewletê ve bi zorê werin koçkirin bo bajêr, me li gundekî jiyan dikir. Ew qutbûna destpêkê ya ji jiyana gund, travmayeke giran li ser kesayetê çêdike; bajar dikarin tirsnak û bêaram xuya bikin. Lêbelê, bi demê re mirov kokên xwe û cihê ku berê lê jiyan kiriye ji bîr dike û li şûna wê, xwe bi jiyana bajêr re li hev tîne. Ev çerxeke balkêş e. Dema jiyana gund û jiyana bajêr têne berhevkirin, kesayeta ku di hawîrdoreke xwezayî de hatiye têşekirin, bi xwezayê re girêdayî dimîne û zimanê ax, dar û zindiyan fêm dike. Kesekî wiha bi hizreke azad dijî; bala wî ne li ser takekesîtiyê, lê li ser civakê ye. Lêbelê, di kêliya destpêkirina jiyana bajêr de, ew taybetmendiyên xwerû yên kesayetiyê hêdî hêdî winda dibin û dikevin nav tarîtiya jibîrkirinê. Bajar sîstemeke ku kesayeteke bêarmanc diafirîne; takekes tê mezinkirin, perwerdekirin û xebitandin da ku xizmeta berjewendiyên dewletê bike. Dadperwerî tine ye; dema karkerek bîst hezar qezenc dike, "padîşah-xwediyê kar" trîlyonan bi dest dixe. Armanca sereke ya sîstema kapîtalîst di ferzkirina koçberiya ji gundan de ku bi rastî dibe sedema valakirina wan ewe ku hêza kar ji bo qezenc û berjewendiyên xwe bi kar bîne. Rêbertî ji bo ronîkirina vê mijarê mînakekê dide û tîne bîra xwe ku çawa di zarokatiya xwe de, bi ronahiya otomobîlên ku nêzîkî gund derbas dibûn, bandor lê dihat kirin û bala wî dikişandin. Mebesta min ewe ku sîstema dewletê bi hîle û hunereke mezin hatiye avakirin; xwediyê şiyana hostatiyê ye ku bandorê li takekes bike û wî bikişîne nava çarçoveya xwe.

Bêguman, girînge ku mirov hûrgiliyên sîstema dewletê fêm bike û têbigihîje. Bi awayekî xwezayî, bêyî dayîna wateyê û derxistina encaman, mirov nikare bigihîje analîz an nirxandineke rast. Rêbertî her hûrgiliya vê sîstemê xistiye ber lêkolîn û kûrbûneke mezin avakiriye; ji ber bêyî analîzkirina sîstemê, ne pêkane ku mirov wateyekê bide an jî bigihîje bersiva rast. Her wiha, Rêbertî tekezî li ser vê encamê kir ku “di jiyanê de tu wateya jiyanê nemaye; tu jiyaneke ku hêjayî tamkirinê be nemaye." Encama ku divê em jê derxînin ev e: Gelo tama jiyanê li ku maye û rastiya jiyanê li ku derê ye? Divê mirov derbarê van mijaran de xwedî hişmendî be û wan analîz bike. Sîstema dewletê bi hezaran salane ku li ser hiş û kesayetiya me hatiye ferzkirin; ya girîng ewe ku mirov vê yekê bizanibe. Rastiyeke ku em nikarin di sedsala niha de bi temamî wekî mirovên Serdema Neolîtîk bijîn. Lêbelê, em dikarin taybetmendiyên Serdema Neolîtîkê bi taybetî jiyana ji bo berjewendiya civakê di bin pêşengiya Dayik-Jinê de weke prensîbên xwe yên pêşeng bigirin. Di nava civakê de tevgerên dij-civakî jî hene; ya girîng ewe ku mirov vê cudahiyê ji hev veqetîne. Dibe ku em li gundekî an bajarekî bijîn, lê divê em derbarê şêwaza jiyana xwe û ka em xizmeta kê dikin de xwedî hişmendî bin. Divê em xwe ji hemû faktorên ku xwezaya me ya komunal xera dikin dûr bixin û heta xwedî wê kapasîteyê bin ku li dijî wê sîstemê derkevin. Beriya her tiştî, divê mirov xwe ji nîzam, faktor û taybetmendiyên ku nirxên civakî xera dikin, dûr bigire. Dizîna Enkîdû ya 104 Me’yan (fermanên xwedawendî) ji Xwedawend Înanna, di eslê xwe de heman bûyera desteserkirina destkeftiyên civakê ji aliyê sîstema şaristaniyê ve ye. Heke em dîrokê bi awayekî rast lêkolîn bikin, em dikarin bigihîjin encama rast.

Ji wêneya Heval Viyan Mêrdîn a li Akademiya Jinên Azad a Şehîd Bêrîtan hatiye amadekirin.

Wê bidome…