Daxuyaniya Mafên Mirovan, azadiyê wiha pênase dike: Şîyana kirina tiştê ku mirov dixwaze bêyî ku zirarê bide yên din.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 125
Helbest Welat
Di zanistê de pênaseya gerdûn pir hatiye kirin. Ji ber ku gerdûn di hûndirê xwe de zîndîbûnek dihewîne.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 164
Wateya Rastîn a Azadiyê
Azadî têgehek e ku ji hêla mirovên ji hema hema her civak û îdeolojiyê ve li hev hatiye kirin û parastin. Armanca piraniya pevçûn û şeran di dîroka mirovahiyê de bidestxistina azadiyê ye.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 426
Ji destpêka şaristaniyê ve, li ser bingeha civakên çînî, ku em jê re dibêjin sîstema zordar, ji hêla çînên kolonyalîst ên serdest ve li dijî bindestan, li dijî pêşeng û rêberên hêzên berxwedanê yên gelên bindest komployên bêhejmar hatine pêşxistin.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 656
Di şexsê Seleheddîn Eyubî de parazvaniya Îslam Kurdan di heremê de dikin dibin hêz. Piştî ku êrîşên xaçperestan dişkên çêbûna dewleta Eyubî re êdî pêajoya desthilata xwe xurtkirin û dewletên xwe avakirina Kurdan destpê dike.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 592
Niha Rus xwe kirin hamiyê Ermeniyan, Îngilîs xwe kirin yê Asuriyan, Tirkan jî li ser Kurdan siyaset meşandin, piştî şerê cîhanê ê yekem hemû anîn li beramberî hev.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 564
Emparyalîstê yêkem Sargon, qralê Akadiyan e. Ew diçe hemû bajarên Mezopotamya jêrîn dixwe dest xwe.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 657
Pirskirêkên me yên esasî, pirskirêkên me yên kesayetîne, ne dijmên me ye. Niha em li pey kesayetên azadin. Di vê derbarê de gelek analîz û dahurandinên Rêber Apo çêbûn.
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 637
Di serdema ‘civaka xwezayî’ ya berî niha bi hezaran salan, jin ji ber taybetmendiyên xwe yên beden, kesayet, hîsiyat, enerjiya xwe ya herikbar, peywendiya xwe ya exlaqî-polîtîk li hember civak, jiyan û xweza, ji ber têkilî û girêdanbûna bedena jin bi gerdûn û xwezayê re, zanînên wê yên derbarê sirrên gerdûn û jiyanê, taybetmendiya wê ya zarokanînê û ji ber gelek sedemên din di civakê de pîroz hat dîtin. Her wiha wê demê gelek şoreşên mîna şoreşa teknolojî, çandinî, gund, kedîkirina sewalan, dewlemendkirin û pêşxistina ziman, aborî, polîtîka, çand, hûner û mûzîk, şoreşa zanistên mîna bîrkarî, kîmya, stêrknasî, kosmolojî û hwd. ji aliyê jinê ve tên pêşxistin. Lewma Rêber Apo wê demê weke ‘Dema Şoreşa Jin’ û jiyana ku di derdora jinê hat afirandin pênase dike. Lewma civak nasnameya ‘Xwedawendî’ li jinê kir û jin erk û berpirsyariya rêveberiya civakê pêk anî. Bi pêşengtiya jin civaka ahlaqî-polîtîk bi rêgezên demokrasî, wekhevî, aşîtî û azadî ava bû. Bi felsefa ‘Yek ji bo hemiyan û hemî ji bo yekî’, civakbûn û nirxên civakbûnê çand û wateya pîroz a jiyanê ya wê civakê bûn. Dîroka koletiya jin bi tundiya li ser jinê destpê dike. Li gor lêkolînên Rêber Apo dîroka tundiya li ser jin diçe heta di dema civaka xwezayî û hîna di wê serdemê destpê dike. Bi destpêka serdema Sumeran (zilamsalarî) ya B.Z 5.000 sal êrîşên li ser çanda xwedawendî zêdetir û dijwartir dibin. Di kêleka xwedawendên jin yên; evînê, bereketê, jiyan û mirinê, çerxa jiyanê-çerxa felekê, ronahiyê, xwediyê zanistê, parastinê, ax, av, ba û hwd… Ango hemû tiştên ku jiyanê ava dikin û temsîla başiyê ne. Hêzên mêr yên bi taybetmendiyên; şer, ceza kirinê, destdirêjiyê, xwedî hêzên bahoz, lehî, birûsk û hwd. derdikevin pêş. Ango hêzên mêr yên xwedî hemû taybetmendiyên ku zirarê didin jiyanê, civakê û xwezayê. Wê demê 104 zanistên aîdê STAR’Ê jê tên dizîn û dikevin destê zilamê desthilatdar. Zanista ku ji aliyê Xwedawendan ve hat pêşxistin û li ser esasê pêşxistina jiyana civakê yanî ‘ji bo civakê’ û ji bo başiyê hat bikaranîn, piştî ku kete destê mêrê desthilatdar ‘li dijî jiyanê, xweza û li dijî civakê’ bi awayekî xirab hat bikaranîn û ev rewş heta roja me îro jî hîna dewam dike. Zanista heyî ya di bin bandora zîhniyeta desthilatdar a mêr heta roja me îro di her alî de zirarê dide jin, jiyanê, civakê û xweza yê. Cîhan aniye rewşekî ku ber bi tunebûnê ve diç. Lewra Rêber Apo vê dîrokê weke ‘Çanda destdirêjiyê’ bi nav dike. Di encama bandora desthilatdarî de têkiliya wekhev û azad a di navbera jin û mêr xira bû. Heman demê de têkiliya di navbera mirov bi xwe re, têkiliya mirov û xweza, mirov û civakê jî xira bû. Li hember vê pergala desthilatdar yê mêrê serdest û ji bo pêşî li qirkirina jin, civak û xwezayê girtinê, Rêber Apo paradîgma ya civaka demokratîk û ekolojîk (xwezaparêz) ya xwe dispêre azadiya jin pêş xist. Xeta Rêber Apo ya Modernîteya Demokratîk ku bi felsefa ‘Jin Jiyan Azadî’ mîsoger dibe çareseriya qeyran û kaosa serdemê ye û dawî li nîzama desthilatdarî tîne. Armanca felsefa Rêber Apo azadiya jin û vejîna şoreşa jin di sedsala 21.mîn e. Yanî bi pêşengtiya jina azad mîsogerkirina azadiya civakê û jiyana azad e ku di derdora jin ava dibe. Ji bo vê Rêber Apo Jineolojî weke zanista vê xetê diyar kir û bi keda dehan salane pêş xist. Di nîzama xeta Modernîteya Demokratîk de Jin û Civak tên esas girtin û li gorî pêdiviyên jin û civak, parastin û ewlehiya xweza tevgerandin çêdibe û biryar tên girtin. Berhem, bermahî û şopên şoreşa serdema civaka xwezayî ya jinê ku di xebatên kolandina bin erd de,hatine derxistin, şop û bermahiyên wan di civakên çanda kevnar, destan û çîrokên aîdê wê çandê ku heta roja me îro hatine parastin, qewl û dengbêjiyên ku xwe dispêrin wê, lêkolîna zimanê civakên çanda kevnar û gelek tiştên din ji Jineolojî re dibin rêbazên lêkolîna heqîqeta jin û dîroka jin. Ji ber ku dîroka jin li ser axa Rojhilata Navîn destpêkir, gelek berhemên wê dîrokê li seranserî vî welatî û derveyî welat hatine dîtin ku ji Jineolojî re dibin çavkanî. Dîsa, her çiqasî zîhniyeta desthilatdar bandor li ser civak, çand û bawerî kiribe jî, civakên xwedî dîroka vê çanda kevnar gelek heqîqet û berhemên wê çandê parastine û ew jî ji Jineolojî re dibin rênîşandan. Bi derketina Tevgera Azadiya Kurd û bi pêşengtiya Tevgera Azadiya Jin, ew axa Rojhilata Navîn ya bi berhem cardin bû tov û ji nû ve şîn bû. Rêber Apo bi taybet zanista civakî ‘civaknasî’ rexne dike û dibêje, ‘Ger zanista civakî ji bo civakê be, çima lêkolînên li ser jinê nîne? Lêkolîn û jiyana heyî ne weke hev e. Çareseriyên ku pêş dixînin çareser nakin, berovajî pirsgirêkên heyî kûrtir dikin. Di dîrokê de destpêkê Cihû dest bi xebatên lêkolîna kolandina erd dikin. Heta wê demê bi israr bûn ku cîhan bi wan destpê dike. Dema lêkolîn kirin peykerên Xwedawend ‘ÎŞTAR- STAR’ dibînin û ji ber ku STAR tazî ye wê weke ‘jineke wehşî’ bi nav dikin. Lê di cewherê xwe de peykera STAR bereketê temsîl dike. Bi vî şeklî wate û rastiya gelek berhem û şopên dîroka kevnar berovajî kirin û ji bo ku heqîqet û dîroka jin di tarîtiyê de bimîne û neyê zanîn şîrove û pênasekirinên li gor hişmendiya mêr pêş xistin. Ango zanista roja me îro a heyî bi çav û bi nêrîna mêr tê rêvebirin û di bin bandora desthilatdariyê de ye. Dîsa di dîrokê de feylezof Nietzsche yek ji wan kesan bû ku, vê zanistê rexne kir û got, ‘Tiştên ku ji me re tên gotin hemû derewin’, got; ‘Yê ku dixwaze xwe bigihîne heqîqetê divê ‘kok’ lêkolîn bike.’ RêberApo ji bo vê gotina Nietzsche dibêje, ‘Lêkolîna ku xwe naspêre rastiya jinê nikare bigihêje heqîqetê. Têkoşîna ku xwe naspêre azadiya jinê nagihêje serkeftinê.’ Nietzsche dibêje divê em kok lêkolîn bikin û xwe wisa bigihînin rastiyê, ew gotina wî, di rêbazê Rêber Apo de dizivire; ‘Di kok de rewşa jinê lêkolîn bike. Rewşa jinê destpêkê çawa bû û piştre çawa bû lêkolîn û fêhm bike. Wê demê mirov dikare xwe bigihîne heqîqetê.’ Ango di rêbazê Rêber Apo de, kok lêkolîn kirin rast e, lê koka dîroka jinê lêkolîn kirin esas e. Ji hebûna ku herî zêde nehaqî û derew li ser wê hatiye kirin, wê lêkolîn kirin û bi wî rengî derketina rêwitiya heqîqetê li pêş e. Lewma Jineolojî weke peyv wateyeke xwe ya pir felsefîk jî heye. Çavkanî: Jîneolojî
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 513
Wekî tê zanîn ku dîroka nivîskî ji aliyê serweran ve hatiye nivîsandin. Îcada nivîsê xwe dispêre dîroka 3100 salî û li perestgehên URUK’ê hatiye dîtin. Di mîtolojiya Yewnanan de ji bo nivîsê, kurê xweda Zeus ê bi navê Toth ji Zeus re gotiye “Êdî mirov nema tiştekî ji bîr dikin”, Zeus jî bersiv daye û gotiye “Berovajî wê kurê min, êdî mirov wê her tiştî ji bîr bikin”. Lewra nivîs, dibe malê elîtekê û heta ku çînên cûda dikarin xwe bi nivîse îfade bikin, sedsal derbas dibin. Jinan heta serdema nêz jî ji mecbûrî hemû berhemên nivîskî bi navê zilaman derdixist. Tevî ku nivîs beşekî giring a ji îfadeya dîrokê ye, ew heman demî de amûrek herî bi bandor ya ku asta zilm û dijwariya desthilatdariyê dide nîşandane jî. Ji hemû alanên ku jiyanê pêktînin derve hiştina jinê; siyaset, civak, ol, hûner û her wiha ma em dikarin wekî şens binirxînin? Helbet na! Nexwe wekî ku Rêber APO pênase kirî, jina ku “Mêtîngeha yekemîn e û dîroka wê a koletiyê jî nehatiye nivîsandin”, mîna ketina nav tarîtiyeke nayê çirandin de lêgerîna li cewherê jinê tê maneya peyda kirina sirrên mirovatî û gerdûnê. Rast e, heykel û peykerên wê hene. Li hin cihan jî pênase jê re danîne. Ji pêxemberan, fîlozofan heta zanistvanên serdemê behsa wê hatiye kirin. Lê hemû jî bi zihniyeta baviksalar rabûne. Di vir de a ku bala mirov dikşîne û dibe cihê pirsê ewe ku; çima pêwîstî hatiye dîtin ku ji destpêke ewqas veşartin, berovajî kirin, heqaret û pêlîstina bi rastiya jin bê kirin? Hinek belkî bêjin mirovatî her dem di lêgerînan de ye û ev xwezayî ye. Lê ji bo gihîştina tespîtekî zanistî hewceye mirov hûrtir li mijarê binêre. Jin di destpêka têşegirtina civakbûna mirov de cihê xwe ê taybet hebûye û ev bi rêya daneyên arkeolojîk hatiye pişterast kirin. Li derdora jin, jiyanekî bêhempa hatiye afirandin û ew jiyan bûye çavkaniya pêşketina çand, huner, ziman û amûrên ku bingeha şaristaniya îro danîye. Di tevahî dîrokê de tê dîtin ku dema mirov di aramiyê de dijîn, pêşde diçin. Rêveberiya ehlaqî, demokratîk û bi ewle, dibe sedema ruhê afrîner. Eger em bala xwe bidinê, mirov ji ber ku mirov in, ber bi azadî, edalet, empatî û watedayînê ve diçin. Xwe nêzî jin dikin û Rêbertiya wê jî, ji ber vê mihrivaniyê pêşdikeve. Jin bi balansa(denge) civak û xwezayê re dighîje xwedawendîtiyê û bi hemû hebûna xwe ve civakê hembêz dike, diparêze û mezin dike. Wekî qirkirina sîstematîk a desthilatdariyê ji bo ku ev cewherê jin a ku malovanî ji şaristaniyê re kiriye, were berovajî kirin, her tişt hatiye kirin. Tifî rûyê wê hatiye kirin, hatiye şewitandin, di malbatê de hatiye heps kirin, gotine “cin e”, ji ber têkiliya xwe a bi nebat û heywanan re hatiye reş kirin û ên ku wekî dîrok ji me re hiştin ev in. Ji xwedawendî daketina çanda cariyetî, xizmetkarî, bi pêşketina îndustrîalîzmê re kirin ‘dayika baş ku hemwelatiyê baş tîne dinyayê’. Di lutkeya kapîtalîzmê de jin anîn astekî nayê nasîn û bi pênaseya Rêber APO ve; ew kirin “qralîçeya metayan” ku ev bê guman tolrakirina ji serdema beriya wê, ji Olympe de Gouges’an ji Roza’yan û hwd bû. Pêwîst nake ku em ewqas dûr jî biçin ji bo ku em vana bibînin. Di sînemaya roja îro de, jin timî mijara guman û tirsnakîyê ye, zarok dema ji dayik dibin nebaşiyê dihewînin. Ev tev esasên îdeolojîk ên sîstemê ne ku mejiyê me dagir dikin. Mirov kole nayên cîhanê, tên kole kirin. Ji ber vê, serî tewandina mirovekî bi proseyekî gengaz e û êşa vê a sedsalan ji aliyê jin ve hatiye kişandin. Koletiya jin ji destpêkê de fîzîkî nebû, îdeolojîk û zihnî bû. Taybetmendiya herî berçav û xweserî a jinê, bihêzbûna wê a hestan, li hember wê hatiye şuxulandin û piştre jî ev yek di teslîmgirtina civakê de mîna çekekî hatiye bikaranîn. Hebûna jin, mîna pêhesînekî dîrokî hîna şopên xwe ên kûr dide der. Di raperînan de, di hîsan de, di awiran de, di kaosa ku dijî de dijberiyek hebû û her heye. Li dijî çi disekine, pir caran bêyî ku di ferqê de be, li dijî êrîşa li ser xweza, şîddet, zilm, zorî û desthilatdarî disekine. Di cewherê jin de hest tê maneya hezkirin, parve kirin, hîs kirin, xwedî kirin û alîkarî dayîn. Wê zêdegavî be ku em têkiliya jin bi jiyan û azadiyê re wekî ontolojîk binirxînin? Bersiva vê bi dîrok û kêliyê ve girêdayî ye. Rêber APO pir zû bi van xisletên cewhera jinê hesiya û ji bo derxistina vî cewherî û zindîkirina xwezaya jinê bi salan têkoşîn meşand û rêhevaltî kir. Jina ku di tarîtiya dîrokê de dihat fetisandin û dixwestin li ser wê binixumînin, careke din rihê wê ji nuve hate vejandin. Ya ku tê qetilkirin, ya ku tê tunekirin bedene. Rih, hest, mejî tu caran nayên tunekirin. Ger em îro behsa dirokek ewqas bi xweşî û şanaziyan dikin, tekoşîna carekedin vegera li cewher dikin ev bi sere xwe nîşaneya zindîbuna rihî ye. Jiber wê yekê ger tişta ku nemire û poçnebe, helbet di taliya talîde carekedin şax vedide bi zindibuyîna xwe. Di rastiya jin de jî ya ku tê jiyan kirin mirov nikare jê qut bigre dest. Hebun, rih û mejiyê ku hatibu cemidandin, di despêka gavên Rêber APO de sebeba şoreşa zihniyet û mirovî bû. Lewma jî iro dema em lê dinêrin tişta ku morvahî bi taybetî jin, her ku diçe mina tenê şaxek yê jiyanê xwe lê digrin û li derdorê kom dibin; ramanên azadin. Ramanên Rêber APO îro bûye mifteya xelasbûna ji koletî, zordarî û serweriyê. Di heman demêde nexşe rêya xwedî derketina li cewherê xwe, vegera hebûna xwe. Lewma iro jin li her aliyekî cîhanê di nav lêgerîn û xebatan de ne, îdeolojiya rizgariya jin bi slogana JIN JIYAN AZADÎ, li dijî sîstema kapîtalîst, serkêşiya wê dike. Îradebûn, rêxistinbûn û xwebûna jinan wê dawiya sîstema baviksalar û desthilatdar bîne. Bi vêya re jin wekî jin, zarok wekî zarok, ciwan wekî ciwan, netew wekî netew, wê wekî xwe bijîn; ne bi zora hineke din. û wê dawî li xewa trajedîk a ku hezar salin mirovatî dijî, were anîn. Ji Pênûsa Jin
- Ayrıntılar
- Görüntüleme: 503